پیرِ شریعت و طریقت تمدنی

 باسمه تعالی

یکی از پربسامدترین واژگان و مفاهیم در کلام رهبری شهیدمان “تمدن” است؛ تمدن نوین اسلامی از برجسته‌ترین و منسجم‌ترین ایده‌هایی است که در دهه‌های اخیر در منظومه فکری ایشان صورت‌بندی شده است. در این نگاه، انقلاب اسلامی صرفاً یک تحول سیاسی یا تغییر در ساختار قدرت نبود؛ بلکه نقطه آغاز حرکتی تاریخی برای بازسازی قدرت تمدنی اسلام تلقی می‌شود.

 این ایده، هم ریشه در سنت فکری اسلامی دارد و هم ریشه در سنت ایرانی و هم ریشه در تجربه معاصر انقلاب اسلامی؛ و در نقطه تلاقی این سه، تصویری از آینده ترسیم می‌کند که در آن اسلام نه فقط به عنوان یک دین فردی، بلکه به مثابه یک نظام تمدنی در عرصه جهانی حضور می‌یابد؛ ایران، دال مرکزی تحقق این ایده می شود و انقلاب اسلامی و انسان های تربیت شده این مکتب، مجریان این ایده.

در این چارچوب، تمدن اسلامی صرفاً با قدرت سیاسی، اقتصاد و فناوری ساخته نمی‌شود و از سوی دیگر تنها با اخلاق و معنویت نیز به وجود نمی‌آید. آنچه تمدن را می‌سازد، پیوندی عقلانی میان این دو ساحت است؛ پیوندی میان ساختار و معنا، میان نظم اجتماعی و تعالی انسانی. در این میان، رهبری شهید انقلاب، در مقام راهبری این ایده، کوشیده است این دو ساحت را در کنار یکدیگر صورت‌بندی کند.

در این منظومه، بعد سخت‌افزاری تمدن از احکام الهی چنان منبعث می شود که اسلام را یک طرح جامع و کامل و یکپارچه با نظمی بی نظیر و بدون خلل برای مجموعه‌ای از قواعد و ساختارهایی می داند که زندگی اجتماعی مردم را سامان می‌دهد. حکومت، قانون، عدالت اجتماعی، اقتصاد، علم و فناوری و سازمان سیاسی جامعه در این قلمرو قرار می‌گیرند. این همان بخشی است که بدون آن هیچ تمدنی امکان ظهور ندارد.

اما تمدن تنها با نهادها و ساختارها ساخته نمی‌شود. آنچه به یک تمدن روح می‌بخشد و عیارسنج هر تمدن است، ایمان، فرهنگ، اخلاق و سبک زندگی است؛ این بعد نرم افزاری تمدن، مسیر تربیت انسان و شکل‌گیری فضایل اخلاقی در جامعه است. در اندیشه رهبری، اگر جامعه‌ای در عرصه علم و قدرت پیشرفت کند اما در اخلاق، معنویت و عدالت دچار انحطاط شود، نمی‌تواند حامل یک تمدن الهی باشد.

در این میان، مردم نقش محوری و اساسی و تعیین کننده دارند. در نگاه تمدنی رهبری، مردم تنها مخاطب سیاست یا پیروان یک نظام سیاسی نیستند، بلکه کنشگران اصلی فرآیند تمدن‌سازی‌اند و خواست و اراده آنان، تعیین کننده مسیر رسیدن به تمدن خواهد بود. تمدن زمانی شکل می‌گیرد که مردم، ارزش‌ها و آرمان‌ها را در متن زندگی اجتماعی شان جاری کنند. مشارکت اجتماعی، احساس مسئولیت عمومی، روحیه جهاد و تلاش، و اعتماد به توانایی‌های ملی، همه عناصر فرهنگی و اجتماعی‌اند که زمینه ظهور یک تمدن را فراهم می‌کنند. به همین دلیل است که در این دیدگاه، انقلاب اسلامی نه صرفاً یک انقلاب نخبگانی، بلکه یک «انقلاب مردمی» تلقی می‌شود؛ انقلابی که سرمایه اصلی آن ایمان و حضور مردم بوده است.

نقطه عزیمت این حرکت تمدنی در تحلیل آیت‌الله شهید، وقوع انقلاب اسلامی است؛ انقلابی که به تعبیر او مرحله نخست یک فرآیند تاریخی را رقم زد. این فرآیند در قالب پنج مرحله تبیین می‌شود: انقلاب اسلامی، نظام اسلامی، دولت اسلامی، جامعه اسلامی و در نهایت تمدن نوین اسلامی.

انقلاب، ساختار کهنه را فرو می‌ریزد و امکان تولد نظم جدید را فراهم می‌کند. نظام اسلامی چارچوب حقوقی و نهادی این نظم را ایجاد می‌کند. دولت اسلامی مرحله‌ای است که در آن کارگزاران و شیوه اداره کشور باید با ارزش‌های اسلامی منطبق شوند. جامعه اسلامی زمانی شکل می‌گیرد که این ارزش‌ها در فرهنگ عمومی و روابط اجتماعی مردم نهادینه شود. سرانجام در این بستر، تمدن نوین اسلامی پدید می‌آید؛ تمدنی که نه تنها در یک کشور، بلکه در مقیاس جهان اسلام و حتی فراتر از آن الهام‌بخش خواهد بود.

ایده پرداز چنین ایده ای تاریخی و الهی، خود باید هم به ابعاد سخت افزاری تمدن مسلط باشد و هم به ابعاد نرم افزاری؛ هم اهل شریعت باشد و یک اسلام شناسِ مجتهدِ خوش فکرِ مبتکر و هم اهل طریقت باشد و اهل ذوق و معنا و ادبیات و فرهنگ. او در عین حال که یک فقیه و مرجع دینی است، با ادبیات، هنر، تاریخ و تحولات فکری جهان معاصر آشنایی عمیقی دارد. ترکیب این دو ساحت—دانش سنتی حوزوی و آگاهی از جهان مدرن—به او امکان داده است تا اسلام و ایران را به عنوان یک «پروژه تمدنی» بازخوانی کند.

رهبری شهید ما، در نقش یک راهبر، نظریه پرداز، امام و پیر، افقی را برای ایرانِ اسلامی و همه دلدادگان مسیر تحقق اراده الهی گشوده است که ضمانت ابدی حکومت مستضعفان عالم را به همراه دارد.
پیرِ شریعت و طریقت ما، وجود و کلام و نگاهش همان قدر با شکوه بود که تصویر تمدنی که برای ما ساخته بود عظمت داشت؛ درست مثل تصویر لحظه های آخرش و شهادت؛ درست مثل تصویر مشت گره کرده دست سالمش که عین یک تمدن با شکوه و با عظمت بود.

#رهبرشهید
#شهیدخامنه_ای
#امام_شهید

نویسنده:محمد طاهری